Thứ năm, 05/08/2021

Phải tiêm chủng vaccine đến lúc nào để đạt miễn dịch cộng đồng?

Thứ hai, 14/06/2021, 18:23 (GMT + 7)
Cả thế giới đang sốt sắng trong cuộc chạy đua sản xuất và tiêm chủng vaccine. Tuy nhiên, không nhất thiết 100% người dân phải được tiêm vaccine mới đạt được miễn dịch cộng đồng. Vậy tiêm đến lúc nào là đủ?

Cuộc chạy đua với tử thần

Kể từ khi đại dịch Covid-19 bùng phát, những cường quốc có nền y học đứng đầu thế giới và có tiềm lực mạnh về tài chính, khoa học như Mỹ, Nga, Anh, Đức, Ấn Độ, Trung Quốc... đã ngay lập tức thúc đẩy việc nghiên cứu vaccine phòng ngừa Covid-19. Những chiến dịch thần tốc chưa từng có được các nhà khoa học tiến hành nhằm sớm tìm ra giải pháp tiêu diệt virus này. 

Chỉ chưa đầy một năm kể từ khi diễn ra đại dịch, nhiều tín hiệu vui mừng đã đến với người dân trên toàn thế giới khi các vaccine đầu tiên được ra mắt và cấp phép sử dụng như: Pfizer/BioNTech (Mỹ - Đức), Johnson & Johnson (Mỹ - Đức), Moderna (Mỹ), Covaxin (Ấn Độ), Oxford/AstraZeneca (Anh – Thụy Điển), Sinovac (Trung Quốc), Sinopharm (Trung Quốc)... Trong lịch sử của nhân loại chưa từng có loại vaccine được gấp rút sáng chế nhanh đến vậy.

Vaccine quai bị được phát triển vào những năm 1960, được ghi nhận là loại vaccine có tốc độ nghiên cứu nhanh nhất trong lịch sử, cũng phải mất tới 4 năm. Trước đây, các loại vaccine truyền thống trung bình cần từ 5-10 năm mới có thể hoàn thành.

Theo số liệu của WHO, việc nghiên cứu vaccine mới vẫn đang được tiếp tục tiến hành ở hơn 40 quốc gia trên toàn thế giới, với hàng chục “ứng cử viên” vaccine khác nhau. Khi càng có nhiều vaccine được cấp phép thì nguồn cung của vaccine được bảo đảm, các quốc gia và người dân do đó được lựa chọn loại vaccine phù hợp với điều kiện của mình.

phai-tiem-chung-vaccine-den-luc-nao-de-dat-mien-dich-cong-dong
Hàng chục loại vaccine phòng ngừa Covid-19 đang được phát triển trên toàn cầu. 

Sau khi vaccine ra đời, Chính phủ các nước lập tức xác định cho mình một nhiệm vụ mới: ra sức tìm kiếm nguồn cung và đẩy mạnh triển khai chiến dịch tiêm chủng đại trà.

Trong khi đó, Tổ chức Y tế thế giới (WHO) cùng nhiều tổ chức toàn cầu khác đã đưa ra một Cơ chế Tiếp cận Vaccine toàn cầu (COVAX) nhằm phân bổ công bằng các loại vaccine đến mọi quốc gia trên thế giới. Tính đến tháng 4/2021, COVAX đã chuyển giao hơn 38 triệu liều vaccine miễn phí đến hơn 100 quốc gia, trong đó có 61 quốc gia có nền kinh tế thu nhập thấp. Liên minh toàn cầu về vaccine và tiêm chủng (Gavi) đánh giá đây là một “thành tích đáng tự hào” khi số vaccine trên được triển khai chỉ trong vòng chưa đầy 4 tháng kể từ lần tiêm chủng đại trà đầu tiên trên thế giới ngoài môi trường lâm sàng.

Sự sốt sắng của cả cộng đồng quốc tế đều để hướng đến một mục tiêu then chốt cuối cùng: miễn dịch cộng đồng.

Vaccine – “Vũ khí” giành thế chủ động

Trên lý thuyết, có hai cách để đạt miễn dịch cộng đồng. Một là miễn dịch cộng đồng tự nhiên, tức là để cho dịch bệnh truyền nhiễm mạnh trong cộng đồng, qua đó kích hoạt phản ứng miễn dịch của những người bị mắc và khỏi bệnh. Khi đã đạt đủ tỷ lệ người có kháng thể (khoảng 60-70% dân số), khả năng lây lan của virus sẽ giảm dần, và người chưa bị nhiễm sẽ được bảo vệ khỏi dịch bệnh.

Nhưng đó chỉ là lý thuyết. Trên thực tế và trong đại dịch Covid-19, phương pháp tự nhiên này đã gây ra thảm họa ở một số quốc gia.

Điển hình là chiến lược chống dịch “một mình một kiểu” ở Thụy Điển. Quốc gia này chủ trương không phong tỏa bắt buộc, mà chỉ đưa ra khuyến cáo và chống dịch dựa trên tinh thần tự nguyện của người dân, với niềm tin sẽ đến một lúc nào đó đạt được miễn dịch cộng đồng. Thế nhưng, số ca nhiễm tăng vọt và tỷ lệ tử vong thuộc hàng cao nhất châu Âu khiến quốc gia này cuối cùng phải ngậm “trái đắng” và buộc lòng giãn cách xã hội nghiêm ngặt.

phai-tiem-chung-vaccine-den-luc-nao-de-dat-mien-dich-cong-dong-2
So sánh tỷ lệ nhiễm và tử vong của Thụy Điển - quốc gia chủ trương miễn dịch cộng đồng tự nhiên so với các nước thực hiện nghiêm giãn cách xã hội. (Đồ họa: CNN)

Câu trả lời duy nhất cho cuộc chiến chống Covid-19 chính là vaccine – cách thức thứ hai để đạt miễn dịch cộng đồng và là phương pháp mà mọi chuyên gia y tế đều ưu tiên tiếp cận.

Tỷ lệ tiêm vaccine càng cao thì nguy cơ bùng phát dịch càng thấp. Vaccine giúp cơ thể tăng khả năng đề kháng và chống lại virus, làm giảm các triệu chứng và diễn biến bệnh nặng dẫn đến nhập viện hoặc tử vong. Mỗi liều vaccine được tiêm đồng nghĩa với bớt đi một phần áp lực cho hệ thống y tế các nước vốn đang quá tải trước làn sóng bệnh nhân Covid-19 gia tăng từng giờ.

Câu hỏi hiện nay đặt ra, đó là phải tiêm vaccine đến lúc nào mới có thể đạt trạng thái “miễn dịch cộng đồng”. Có nhất thiết 100% người dân phải được tiêm chủng không? Đối với những đối tượng không thể tiêm vaccine (còn quá trẻ, miễn dịch kém hoặc dị ứng với vaccine...), liệu họ có suốt đời gặp nguy hiểm không?

Trên thực tế, trạng thái “miễn dịch cộng đồng” đã có thể đạt được khi chỉ cần hầu hết mọi người trong cộng đồng đã tiêm vaccine và miễn dịch với bệnh truyền nhiễm. Họ thậm chí có thể tiếp xúc với người mắc bệnh và không sợ bị lây bệnh. “Miễn dịch cộng đồng” do đó sẽ bảo vệ cả những người không thể tiêm vaccine.

Công thức vaccine cho một quốc gia

Vậy yêu cầu cụ thể về số lượng người cần phải tiêm vaccine để đạt “miễn dịch cộng đồng” là bao nhiêu? Nhiều nghiên cứu trên thế giới cho thấy, nếu hai phần ba dân số được tiêm vaccine phòng bệnh, thì quốc gia đó sẽ có miễn dịch cộng đồng.

Tỷ lệ tiêm chủng để thiết lập được miễn dịch cộng đồng của các bệnh truyền nhiễm là khác nhau, dựa trên khả năng lan truyền của mầm bệnh và tác động của nó với sức khỏe con người. Chẳng hạn như, bệnh sởi rất dễ lây lan và gây nhiều biến chứng nguy hiểm nên cần khoảng 93-95% người trong cộng đồng được tiêm phòng để duy trì khả năng miễn dịch cộng đồng. Trong khi đó, bệnh bại liệt chỉ cần khoảng 80-85%. Đối với COVID-19, nhiều chuyên gia nhận định ngưỡng miễn dịch cộng đồng có thể đạt được khi khoảng 70-85% dân số được tiêm đầy đủ hai liều vắc xin phòng ngừa bệnh này.

Một nghiên cứu của Giáo sư, BS Y khoa Matthew E Levison từ Đại học Y khoa Drexel (Mỹ) đã đưa ra công thức đáng chú ý để tính toán tỷ lệ (f) quần thể phải được tiêm chủng để kết thúc đợt bùng phát: f = (1-[1/R0])/E.

Trong đó, R0 là hệ số lây nhiễm (hệ số chỉ ra 1 người có thể lây nhiễm cho bao nhiêu người). Ước tính, R0 từ Vũ Hán, Trung Quốc trong giai đoạn đầu của đại dịch là từ 2-3, tức là trung bình một người nhiễm nCoV sẽ lây cho 2-3 người khác. Chính phủ sẽ phải nỗ lực giảm R0 xuống càng thấp càng tốt. Khi chỉ số này thấp hơn 1 tức là đại dịch sẽ kết thúc.

E trong công thức trên là hiệu quả ngăn ngừa lây truyền của từng loại vaccine. Ví dụ, nếu E = 95% (0,95) và R0 = 3, thì (1-1/3)/E = 70% số quần thể sẽ cần được tiêm chủng.

Theo Bác sĩ Matthew E Levison, trong trường hợp E thấp, tức là hiệu quả ngăn ngừa lây truyền của vaccine thấp, hoặc virus trở nên mạnh hơn và dễ lây truyền hơn, thì không thể loại bỏ nhiễm bệnh chỉ bằng cách tiêm vaccine. Lúc này cần phải kết hợp thêm nhiều biện pháp khác như giãn cách xã hội, đeo khẩu trang ở nơi công cộng... để có thể dập tắt dịch bệnh.

phai-tiem-chung-vaccine-den-luc-nao-de-dat-mien-dich-cong-dong-3
Cần ít nhất 60 - 75% dân số được tiêm để đạt miễn dịch cộng đồng. (Ảnh: VnExpress)

Tại Việt Nam, theo ThS, BS Nguyễn Quốc Thái (Trung tâm Bệnh Nhiệt đới, Bệnh viện Bạch Mai), trung bình một bệnh nhân mắc Covid-19 có thể lây truyền virus nCoV cho 2-4 người. Do đó, cần khoảng 60-75% người có miễn dịch trong cộng đồng để có thể đẩy lùi được và kiểm soát được Covid-19 trên toàn bộ quần thể. Tỷ lệ 25 – 40% dân số còn lại sẽ hưởng lợi nhờ miễn dịch mà người khác đã có.

PGS.TS Trần Đắc Phu, Cố vấn cao cấp Trung tâm Đáp ứng khẩn cấp sự kiện công cộng (Bộ Y tế) cũng khuyến nghị rằng cần đạt được tỷ lệ hơn 70% dân số miễn nhiễm với Covid-19 bằng cách tiêm vaccine hoặc đã từng nhiễm bệnh để đạt miễn dịch cộng đồng.

Tuy nhiên, các chuyên gia khuyến cáo rằng, kể cả khi đã tiêm vaccine ngừa Covid-19 thì các biện pháp phòng dịch như đeo khẩu trang, giãn cách... vẫn cần phải được thực hiện nghiêm. Người dân cần hiểu rõ, vaccine khi tiêm vào sẽ không tạo ra miễn dịch ngay. Và trên thực tế cũng đã có những trường hợp tái mắc Covid-19 sau tiêm đủ vaccine.

Lo ngại về những biến thể của virus nCoV

Thế giới hiện nay đang phải đối mặt với một vấn đề đau đầu mới, đó là các biến thể của virus nCoV liên tục xuất hiện và được đánh giá là nguy hiểm và có tốc độ lây nhiễm cao hơn. Điều này làm dấy lên lo ngại rằng các loại vaccine đã được phê duyệt từ trước khi phát hiện các biến thể virus sẽ không còn đạt hiệu quả như mong đợi và cộng đồng sẽ tiếp tục bị tổn thương vì Covid-19.

Theo báo Financial Times, lúc mới bùng dịch, các nhà khoa học hy vọng ngưỡng để đạt miễn dịch cộng đồng là 60%. Sau đó,  ông Peter Hale – Giám đốc điều hành Quỹ Nghiên cứu vaccine tại Washington DC (Mỹ) cho rằng các cơ quan y tế Mỹ nhận định một cách không chính thức rằng ngưỡng này phải đạt khoảng 75%. Nhưng rồi, biến thể B.1.1.7 ở Anh bùng phát, khiến ông Peter Hale phải điều chỉnh lại ngưỡng để đạt miễn dịch cộng đồng hiện nay là 80%.

Những biến thể của virus SARS-CoV-2 làm dấy lên nhiều lo ngại về tính hiệu quả của các loại vắc xin đã được cấp phép. Vaccine có thể vẫn nhận biết biến thể song không chống lại được nó. Thông thường, kháng thể bảo vệ người dùng bằng cách gắn vào các protein đột biến trên bề mặt nCoV, không cho chúng lây nhiễm sang tế bào. Nếu biến thể tạo ra nhiều virus hơn trong một lần nhân lên, kháng thể sẽ gặp khó trong việc gắn chính xác vào các protein đột biến, từ đó giảm hiệu quả.

phai-tiem-chung-vaccine-den-luc-nao-de-dat-mien-dich-cong-dong-1
Những biến thể virus làm dấy lên lo ngại về độ hiệu quả của vaccine. (Ảnh: TT)

Theo dữ liệu từ AstraZeneca, vaccine đang được phân phối nhiều nhất thế giới này có hiệu quả 76% trong việc giảm nguy cơ mắc bệnh có triệu chứng. Nghiên cứu công bố hồi tháng 2 tại Anh cho thấy, vaccine có tác dụng 74,6% chống lại biến thể Alpha (chủng Anh), song giảm hiệu quả khi gặp biến thể Beta (chủng Nam Phi). Do đó, Nam Phi đã ngừng sử dụng vaccine AstraZeneca tại nước này. AstraZeneca tiếp tục cho thấy độ hiệu quả giảm còn 60% đối với biến thể Delta (chủng Ấn Độ). Ba tuần sau liều tiêm đầu tiên, vaccine chỉ còn hiệu quả 33%.

Vaccine phổ biến thứ 2 là Pfizer, được điều chế bằng công nghệ mRNA, vốn được đánh giá là có hiệu quả phòng ngừa rất cao đối với nCoV (khoảng trên 95% theo công bố của hãng này). Khi nghiên cứu dữ liệu trên thực tế, Pfizer vẫn cho thấy độ hiệu quả cao trên 90% đối với biến thể Alpha và Beta. Tuy nhiên, với biến thể Delta, khoảng 2 tuần sau khi tiêm liều thứ hai, vaccine cũng cho thấy độ hiệu quả giảm nhẹ còn 88%.

Johnson & Johnson điều chế bằng công nghệ vector (giống AstraZeneca) cho hiệu quả 71% về tổng thể và 86% chống lại các ca nhiễm nCoV nặng. Tuy nhiên, vaccine chỉ cho thấy độ hiệu quả 64% đối với biến thể Beta. Đối với biến thể Alpha, nghiên cứu cho thấy vaccine vẫn giữ nguyên hiệu quả. Hiện tại, chưa đủ cơ sở để kết luận hiệu quả của Johnson & Johnson với biến thể Delta do chưa triển khai tiêm được trên nhiều người, nhưng nghiên cứu sơ bộ cho thấy kết quả rất “đáng khích lệ”.

Trong khi đó, vaccine Moderna cho thấy hiệu quả cao đối với biến thể Delta, theo nghiên cứu của Trường Y thuộc Đại học New York và Trung tâm NYU Langone (Mỹ). Tuy nhiên, đây mới là kết quả sơ bộ và cũng chưa được công bố chính thức trên bất kỳ tạp chí y khoa nào. Các nhà khoa học cũng chưa cho biết hiệu quả cụ thể của vaccine là bao nhiêu % khi gặp biến thể.

Một nghiên cứu khác cho thấy, biến chủng Beta và Gamma khiến nhiều vaccine hoạt động kém hiệu quả. Cụ thể, khả năng trung hòa của các kháng thể được cảm ứng từ vaccine Pfizer/BioNTech, ModernaSinopharm giảm từ 4,5 đến 8,6 lần đối với các chủng này. Nghiên cứu trên một nhóm nhỏ gồm 2.026 người cũng phát hiện vaccine của AstraZeneca chỉ đạt hiệu quả 10,4% đối với bệnh nhân nhiễm biến thể Beta.

Bên cạnh đó, đánh giá so sánh hiệu quả thử nghiệm lâm sàng các loại vaccine ở các quốc gia có sẵn các biến thể từ trước và ở Nam Phi trong giai đoạn lây truyền biến thể Beta cũng cho thấy sự chênh lệch lớn. Ví dụ, vaccine AstraZeneca ở Anh và Brazil cho hiệu quả cao hơn 3,2 lần so với ở Nam Phi (70 so với 22%), Novavax ở Anh cao hơn 1,8 lần so với ở Nam Phi (89 so với 49%); Johnson & Johnson ở Mỹ cao hơn 1,3 lần so với ở Nam Phi (72 so với 57%).

Chuyên gia nhận định: Vaccine vẫn là giải pháp, nhưng nhân loại cần học cách chung sống với Covid-19

Các ước tính của giới chuyên gia về ngưỡng miễn dịch cộng đồng liên tục biến động vì các virus biến đổi. Cho tới nay, các nhà khoa học không thể biết các biến thể virus mới sẽ còn phát triển ra sao và có đặc tính như thế nào.

Ngưỡng miễn dịch cộng đồng là điều khó xác định, vì phụ thuộc vào tỷ lệ dân số cần phải được bảo vệ là bao nhiêu cũng như khả năng lây lan của virus”, Giáo sư Lawrence Young, nhà virus học thuộc Trường Y khoa, Đại học Warwick nhấn mạnh.

Ông Andrew Pollard - trưởng nhóm vắc xin Oxford thuộc khoa nhi ĐH Oxford, cũng là người đã phụ trách các thử nghiệm lâm sàng với vắc xin COVID-19 của Hãng AstraZeneca – cho rằng nên “quên đi chuyện miễn dịch cộng đồng” và đừng quá tập trung vào 1-2 loại biến thể đang hoành hành hiện nay. “Đó là một quan niệm sai vì các biến thể virus, và chúng sẽ còn tiếp tục xuất hiện trong vài tháng nữa", ông Pollard nói.

phai-tiem-chung-vaccine-den-luc-nao-de-dat-mien-dich-cong-dong-4
Thúc đẩy tiêm vaccine cùng với việc tiếp tục thực hiện nghiêm biện pháp phòng dịch là phương pháp hữu hiệu nhất hiện nay. (Ảnh: Reuters)

Nhà dịch tễ học Lauren Ancel Meyers, người đứng đầu Liên minh Mô hình hoá Covid-19 thuộc Đại học Texas thế giới còn cách rất xa mục tiêu “miễn dịch cộng đồng. “Với những biến thể mới nổi lên và những khu vực có tỷ lệ bao phủ thấp của vaccine, chẳng có gì đảm bảo chúng ta sẽ đạt tới ngưỡng đó”, nhà dịch tế học nói. Bà nhấn mạnh điều quan trọng là mọi người cần nhận thức được rằng “càng có nhiều người tiêm chủng, thì nguy cơ từ virus sẽ càng giảm nhanh”.

Chúng ta có thể không bao giờ đạt tới miễn dịch cộng đồng trên quy mô toàn cầu và xoá sạch Covid-19. Nhưng điều đó không có nghĩa là chúng ta không thể sớm lập lại sự bình thường. Chúng ta đã chứng kiến số ca nhiễm mới và số ca phải nhập viện điều trị bắt đầu giảm ở nhiều quốc gia”, bà Meyers nói.

Khi được hỏi về khả năng Covid-19 có thể bị xóa sổ hoàn toàn, Giáo sư Lawrence Young nhận định: “Điều đó sẽ không xảy ra. Chúng ta sẽ phải chung sống với Covid, giống như bệnh cúm, và chúng ta chỉ cần tiêm chủng cho nhiều người nhất có thể để họ không mắc bệnh mà thôi”.

Mới đây, thành phố San Francisco ở bang California được các chuyên gia nhận định có thể trở thành thành phố lớn đầu tiên ở Mỹ đạt miễn dịch cộng đồng.

Theo trang Guardian (Anh), Tiến sĩ George Rutherford, Giáo sư dịch tễ học tại Đại học California, cho biết San Francisco vẫn đang ghi nhận một số lượng nhỏ các trường hợp nhiễm virus SARS-CoV-2, với trung bình 13,7 ca/ngày. Tuy nhiên, tỉ lệ mắc COVID-19 thấp này được đánh giá không thể khiến các đợt bùng phát lan rộng hơn.

“Khả năng miễn dịch cộng đồng đang hình thành. San Francisco sẽ ghi nhận các trường hợp mắc COVID-19 đơn lẻ, nhưng sẽ không lan rộng”, ông Rutherford nói.

Các chuyên gia ban đầu ước tính virus sẽ khó lây lan nếu 60 – 70% dân số có khả năng miễn dịch trước virus SARS-CoV-2. Song, khi một số biến chủng nguy hiểm và dễ lây lan hơn xuất hiện, các nhà khoa học cho rằng khả năng miễn dịch cộng đồng sẽ xảy ra khi 80 – 90% dân số được tiêm vaccine COVID-19.

San Francisco đã gần đạt mục tiêu đó. Theo dữ liệu từ cơ quan y tế, gần 80% người dân trong thành phố đã được tiêm ít nhất một mũi vaccine COVID-19 và 68% người dân đã được tiêm phòng đầy đủ. 

Tiến sĩ Rutherford lưu ý rằng San Francisco có một số lợi thế trong việc đạt được khả năng miễn dịch cộng đồng, ví dụ như có ít trẻ em so hơn so với những nơi khác, giúp hình thành tỉ lệ lớn cư dân đủ điều kiện tiêm phòng. Một nguyên nhân quan trọng khác đó là người dân sinh sống tại đây  rất nghiêm túc trong việc tuân thủ các biện pháp phòng dịch COVID-19 và ủng hộ tiêm vaccine.

TL

Theo VnMedia.vn Copy