Thứ năm, 18/08/2022

Làng gốm mộc sau thời lay lắt

Thứ sáu, 29/07/2022, 17:00 (GMT + 7) Theo dõi ATYT trên

Đã qua cái thời hưng thịnh, làng gốm mộc gắn liền với văn hóa Sa Huỳnh này đã thu nhỏ lại, nhưng nghề cũ vẫn níu tay người với gần 10 hộ còn giữ nghề.

Bên Quốc lộ 1 ngang qua thị xã Đức Phổ (Quảng Ngãi), nhiều người sẽ thấy phía trước là cửa hàng trưng bày sản phẩm, còn phía sau là nơi sản xuất gốm. Gốm vẫn ra lò và chuyển đi nhiều tỉnh, thành tiêu thụ. Người làng gốm lúc nào cũng chân lấm, tay bùn. Khâu nào khó nhất trong quy trình làm gốm là do những người lão luyện trong làng đảm nhiệm. Với cách sắp xếp khoa học, có những lò gốm khoảng 2.500 sản phẩm một làm trong 1 – 2 ngày là xong. Thời gian nung gốm kéo dài 14 tiếng. Sau đó là thời gian dành cho việc kiểm tra lại các sản phẩm, chuẩn bị cho mẻ nung tiếp theo.

19
Gốm Phổ Khánh mang đậm chất văn hóa Sa Huỳnh, cái nôi của gốm cổ hàng ngàn năm.

Tháng 7, chưa đến 6 giờ sáng mà nắng đã đổ đầy sân cơ sở gốm Lê Phương Nam ở thôn Trung Sơn (xã Phổ Khánh). Thợ gốm đã lục tục kéo đến, để bắt đầu một ngày làm việc. Người xén đất, tưới nước, nhào trộn. Người thu dọn số gốm của ngày hôm trước, chuyển sang một sân phơi khác, để lấy chỗ “ra lò” cho những sản phẩm gốm mới.

Khoảng chừng 300 năm trước, gốm Phổ Khánh được rất nhiều nơi ưa chuộng. Làng gốm lúc nào cũng đỏ lửa, huỳnh huỵch tiếng người nhào đất, rộn ràng tiếng củi lửa lò nung, xôn xao tiếng bán mua trao đổi, rầm rập tiếng chân người vận chuyển hàng. Gốm của Phổ Khánh, với hai làng chính chuyên sản xuất đồ gốm là làng Trung Sơn và Vĩnh An. Thay vì các loại gốm láng men mịn, với hoa văn màu sắc sặc sỡ bắt mắt, thì gốm Phổ Khánh lại có nét đặc trưng riêng. Cái nét riêng ấy, như anh Nam bảo là sự độc đáo của gốm Sa Huỳnh.

16.
Anh Lê Phương Nam là thợ gốm trẻ tuổi, cũng là chủ một cơ sở gốm đang ăn nên làm ra ở xã Phổ Khánh.

Sự độc đáo ấy, cũng từng một thời trầy trật, bởi quy luật của thị trường, khi mà những sản phẩm gốm sứ trong nước được trau chuốt hơn, đẹp hơn và đa dạng hơn, cùng với đó là cơn bão của đồ gốm sứ giá rẻ từ Trung Quốc ùa về chiếm lĩnh thị trường, khiến cho gốm mộc Phổ Khánh rơi vào thời kỳ lận đận.

Gốm làm ra, cuối cùng chỉ được tiêu thụ rất ít ở trong vùng, sức mua cũng chẳng đáng kể. Nhiều người đã nghĩ có lẽ gốm mộc chẳng còn đất sống nữa. Đất bỏ khuôn, người bỏ gốm, củi lửa bỏ lò nung, những vệt đường sẽ thôi tiếng chân vào ra chọn gốm. Viễn cảnh biến mất một làng nghề mấy trăm năm tuổi cứ dồn nén, ầng ậng trong mắt nhìn của những người thợ, của những người yêu gốm mộc. Bởi chẳng ai có thể ngờ được ngày này...

5
Lửa lò nung đã đỏ trở lại, giúp gốm Phổ Khánh có chỗ đứng hơn trên thị trường.

Từ gần 300 cơ sở làm gốm thời hưng thịnh, 2 làng gốm Trung Sơn và Vĩnh An của xã Phổ Khánh chỉ còn gần chục hộ làm nghề. Nhưng, đó là những hộ sản xuất bền vững, với đầu ra ổn định. Những lò gốm như lò của anh Nam, hay lò của anh Nguyễn Tấn Hợp... là những lò gốm lớn nhất xứ này, với hàng nghìn sản phẩm mỗi ngày.

2
Trước những đơn hàng lớn, nhiều máy móc cũng được vận dụng để sản xuất.

Lò nung đỏ lửa trở lại, những người thợ làm gốm có tay nghề cao cũng lục tục trở lại nghề. Những thợ gốm có thâm niên vài chục năm như ông Huỳnh Văn Út, bà Lê Thị Chương, bà Nguyễn Thị Nin, bà Nguyễn Thị Quang... cùng hàng chục người khác. Chưa kể, số lượng người trẻ hướng về nghề gốm cũng ngày một đông thêm. Cùng với đó, đời sống người dân cũng ngày một khá hơn, nhiều người bắt đầu quay về với những mỹ vị dân gian.

Thị trường gốm mộc bắt đầu quay trở lại với những đơn đặt hàng từ những nhà hàng cơm niêu, những khu resort mang đâm phong cách đồng quê, những quán ăn mang âm hưởng dân gian với những loại thực phẩm được chế biến trong những sản phẩm gốm như nồi đất, niêu cá, ấm trà, ấm sắc thuốc, khuôn đúc bánh xèo... và những sản phẩm thủ công lại càng được nhiều người ưa chuộng hơn. Và gốm Phổ Khánh bắt đầu nhiều đơn đặt hàng hơn trước. Nhiều lao động trong lò gốm chỉ ước có được nhiều việc làm, mong gốm bán được nhiều hơn, và nhiều người biết tới gốm mộc Phổ Khánh hơn.

7
Người làm gốm Phổ Khánh với tay nghề gốm mộc thủ công vẫn cần mẫn giữ nghề.

Những lò gốm lớn ở Phổ Khánh bây giờ, đối với việc nặn, chuốt thủ công thường sẽ làm theo đơn đặt hàng cụ thể của khách hàng bởi đó là những sản phẩm hình dáng khác thường, đòi hỏi chất lượng và kỹ thuật cao, cũng như những yêu cầu nghiêm ngặt của khách hàng. Về khuôn mẫu cũng không phải là cứ sản xuất như trước đây nữa. Hầu hết đã hướng theo thị trường cần gì, lò gốm sản xuất thứ ấy. Hiện ở một số lò gốm có rất nhiều sản phẩm hình dáng khác thường, khó thể khép vào với tên gọi niêu, trả, trách hay ấm. Đó chính là sản phẩm làm theo đơn đặt hàng. Hầu hết loại hàng này đều làm thủ công. Còn các loại sản phẩm gốm thông dụng, đã được đúc khuôn, hình thức khá đẹp, đồng đều, da gốm láng mịn.

5.
Tưởng chừng đã lụi tàn, nhưng những sản phẩm gốm Phổ Khánh được sản xuất ngày càng nhiều.

Hiện tại, giá bình quân khoảng 15.000 đồng/sản phẩm. Trong đó, niêu cơm giá rẻ nhất, chỉ khoảng 5.000 – 7.000 đồng; trả đất, ấm và bếp lò giá cao hơn và cao nhất là 40.000 đồng/sản phẩm. Bà Nguyễn Thị Nin cho biết, một người thợ thủ công nếu làm một tháng khoảng 3.000 sản phẩm đủ để đưa vào nung một lò. Nung sau 24 giờ là mở lò mang sản phẩm đem bán, trừ chi phí thu được 2,5-3 triệu đồng. Tính ra ngày công khoảng 100.000 đồng không lớn nhưng thợ thủ công có thêm việc làm, nhất là lưu giữ được nghề xưa.

Tham gia diễn đàn thảo luận và cập nhật những thông tin mới nhất, bổ ích về sức khỏe, y tế, đời sống dân sinh cùng chúng tôi trên Viber tại đây

Theo Sức khoẻ 24h
antoanyte.vn