Thứ năm, 21/10/2021

GS Từ Giấy: Người đặt nền móng ngành Dinh dưỡng, ông Tổ mô hình VAC của Việt Nam

Thứ hai, 11/10/2021, 11:39 (GMT + 7) Theo dõi ATYT trên

GS Từ Giấy là cha đẻ của nền khoa học dinh dưỡng Việt Nam hiện đại, ông còn được thế giới tôn vình là một huyền thoại sống của ngành dinh dưỡng thế giới.

Năm 2021, tròn 100 năm ngày sinh 10/10 của GS Từ Giấy. Một vị GS toàn tài, một trí thức lớn, một tấm gương lớn với nhân cách sống cho thế hệ con cháu noi theo.

GS Từ Giấy ngoài việc là một huyền thoại sống về ngành Dinh dưỡng thế giới và nước ta thì ông còn là một nhà truyền thông sức khỏe xuất chúng, một nhà giáo tài năng và là một người thầy thuốc - chiến sĩ, người thầy thuốc cộng đồng. Cả cuộc đời ông luôn luôn cống hiến cho sự nghiệp khoa học về ngành Dinh dưỡng Việt Nam.

Người chiến sĩ cách mạng dùng tri thức khoa học của mình xây dựng nền tảng ngành dinh dưỡng trong quân đội

Cố GS Từ Giấy (1921-2009) sinh ra ở một làng quê thuộc Khê Hồi, xã Hà Hồi, huyện Thường Tín, tỉnh Hà Đông (nay là Hà Nội). Thời thơ ấu, ông được gọi với cái tên thân thuộc là Ráy, hay Giáy như cách đọc của người dân vùng quê Bắc Bộ. Tốt nghiệp tú tài xuất sắc tại Trường Bưởi, năm 21 tuổi, ông chọn thi và đỗ vào Trường y khoa Đông Dương tại Hà Nội. Cách mạng Tháng Tám thành công, chàng sinh viên y khoa tình nguyện nhập ngũ khi đang học đại học và ông Nam tiến làm nhiệm vụ cứu thương tại Trạm quân y tiền phương Bình Định, Phú Yên.

Chân dung GS Từ Giấy
Chân dung GS Từ Giấy

Năm 1946, ông trở lại Hà Nội, tận mắt chứng kiến những chiến sĩ sống trong điều kiện khó khăn ở vùng rừng núi và chưa có hiểu biết về bệnh tật, nhiều người bị sốt rét cướp đi tính mạng. Từ thực tế đó, ông lao vào công việc vệ sinh phòng dịch trong quân đội và làm chủ bút tờ báo Vui sống - cơ quan truyền bá vệ sinh phòng dịch của quân y cục - nơi để tuyên truyền các thông tin về vệ sinh phòng bệnh, y học thường thức, dinh dưỡng…

Từ năm 1952, BS Từ Giấy là Trưởng phòng Phòng bệnh của Cục Quân Y, Trưởng ban phòng bệnh quân đội mặt trận Điện Biên Phủ. Từ năm 1956 đến năm 1961, ông đi tu nghiệp tại Liên Xô.

Ngay khi về nước, ông làm Chủ nhiệm Khoa Vệ sinh quân đội – Học viện Quân y rồi Phó Cục trưởng Cục Quân nhu kiêm Viện trưởng Viện Nghiên cứu Ăn mặc quân đội từ 1961-1966. Ông đã dồn hết tâm sức của mình nghiên cứu vấn đề ăn mặc của quân dân ta. Những nghiên cứu, đề xuất của ông đã góp phần quan trọng vào xây dựng ngành vệ sinh quân đội, ngành quân nhu và ngành dinh dưỡng Việt Nam sau này.

Ý tưởng cải thiện bữa ăn của người Việt Nam đã ấp ủ từ lâu, ông mang theo suốt chiều dài cuộc kháng chiến thần thánh của dân tộc từ chiến dịch Ðiện Biên Phủ lừng lẫy đến cuộc Tổng tiến công Mùa Xuân năm 1975 giải phóng miền Nam, thống nhất Tổ quốc.

GS Từ Giấy đã vận dụng tất cả kiến thức khoa học của mình để đưa ra những sáng kiến, xây dựng nên nền tảng dinh dưỡng giúp các cuộc chiến đấu của bộ đội tốt hơn. Những sáng kiến về dinh dưỡng đó vẫn còn lưu danh đến tận bây giờ: “Gạo 4 túi”, “Rau rừng”, “Trạm, chế biến thực phẩm ở chiến trường”, “Lương khô N70, N71”… mãi gắn liền với tên tuổi của ông.

Người đặt nền móng cho mô hình “Vườn - ao - chuồng”

Tình trạng thiếu dinh dưỡng ở Việt Nam luôn là một vấn đề trong suốt nhiều thập kỷ chiến tranh nhưng đã trở nên trầm trọng hơn từ cuối những năm 70, ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe của trẻ em, khả năng lao động của người lớn, làm nghiêm trọng hơn tác động của các bệnh dịch truyền nhiễm và xa hơn là ảnh hưởng đến tương lai của giống nòi và sự phát triển của đất nước.

Ông là người đã phát minh ra mô hình Vườn - ao - chuồng (VAC). VAC là hệ sinh thái tái sinh năng lượng mặt trời qua quang hợp của cây trồng, tái sinh các vật thải chăn nuôi để tạo ra một nền nông nghiệp tái sinh, thâm canh, sinh học bền vững cho giá trị kinh tế cao và còn nhiều tác dụng khác về môi trường, dinh dưỡng, sức khỏe, ổn định đời sống nông thôn.

Ðề xuất và xây dựng hệ sinh thái Vườn - Ao - Chuồng (VAC) là một trong những đóng góp xuất sắc của ông cho khoa học dinh dưỡng, y tế công cộng cho đất nước trong lĩnh vực bảo đảm an ninh thực phẩm hộ gia đình, cải thiện bữa ăn và phòng chống suy dinh dưỡng.

GS Từ Giấy dẫn khách quốc tế thăm thực địa, Hội nghị quốc tế dinh dưỡng 1986. Gs. Vu đang chụp ảnh !
GS Từ Giấy dẫn khách quốc tế thăm thực địa, Hội nghị quốc tế dinh dưỡng 1986. GS Vu đang chụp ảnh.

Sau gần bốn thập kỷ qua mô hình Vườn - Ao - Chuồng (VAC) đã góp phần hiện thực hóa chủ trương phát triển nông nghiệp toàn diện; thâm canh; kết hợp giữa chăn nuôi và trồng trọt; giữa nông – lâm - ngư nghiệp đến tận hộ gia đình trên toàn quốc. Mô hình Vườn - Ao - Chuồng (VAC) với vốn đầu tư thấp, đã giúp cải thiện chất lượng bữa ăn hàng ngày, nâng cao chất lượng cuộc sống của nhiều hộ gia đình. Nhiều hộ đã từng bước giảm nghèo, có tích lũy và tiến tới làm giàu.

Nhân cách sống của một nhà khoa học hàng đầu ngành dinh dưỡng

GS Từ Giấy với nhân cách sống là con người của hành động vì những nghiên cứu của ông rất thiết thực với con người. Không những thể hiện nhân cách sống trong công việc, trong các mối quan hệ gặp gỡ ông xử lý các tình huống đời thường đều rất nhanh nhạy khiến ai nấy đều thán phục và rút ra cho mình một bài học đắt giá.

“Khoa học 4.0 đã cực kỳ phát triển, nhưng việc nhanh nhạy, xử lý các tình huống đời thường của bác, vẫn là bài học bổ ích, thú vị mà tôi nhớ mãi không quên!”. Đó là lời kể lại của PGS.TS. BS. Nguyễn Xuân Ninh, hồi đó là nghiên cứu sinh của Viện Dinh dưỡng tại Vương quốc Bỉ, sau là Trưởng khoa Vi chất dinh dưỡng - Viện Dinh dưỡng, kể lại kỷ niệm một lần được đón GS Từ Giấy ở thủ đô Bruxelles.

Vào cuối năm 1991-1992, khi BS Ninh đang ở Bruxelles làm nghiên cứu sinh. Một hôm GS.  Vuylsteke (viết tắt GS. Vu cho dễ đọc - BS Ninh) bạn của GS. Từ Giấy, nói với ông: “Tối nay 20h, anh cùng với tôi đi đón GS. Từ Giấy đi tàu từ Paris sang”.

Buổi tối, BS Ninh đến nhà GS. Vuylsteke rồi cùng đi ô tô tới “Gare du Nord”- ga phía bắc của Bruxelles để đón bác. "Đúng 8h30 tàu đến, chúng tôi chia nhau đứng đón ở cửa lên xuống của hành khách. Sau khoảng 15-20 phút, khách đã ra hết, BS Ninh chạy lên đường ray ngó nghiêng với hy vọng tìm được GS", BS Ninh cho biết. 

Chợt BS Ninh nghe loáng thoáng tiếng loa thông báo: “Prof. Tu Giay, Hanoi, Vietnam...” nhưng không nghe hết câu vì thông báo quá nhanh. Ông giật mình, chạy tìm GS. Vu và nói rằng nghe thấy thông báo vậy. GS. Vu rất nhanh trí chạy thẳng vào phòng thông tin của nhà ga để hỏi thăm. Sau ít phút mới vỡ lẽ GS. Từ Giấy đã vượt qua Ga phía Bắc, tới Ga Trung tâm của thành phố, và đang đợi GS. Vu ở đó. BS lúc này thì thở phào nhẹ nhõm vì biết được nguyên nhân nhỡ tàu.

Nhà Gare Central, cột đèn cách cửa Gare 50-70m
Nhà Gare Central, cột đèn cách cửa Gare 50-70m. Ảnh BS Nguyễn Xuân Ninh

Lí do GS Từ Giấy tới Ga Trung tâm của thành phố là vì thời điểm đó thế giới chưa có điện thoại cá nhân, chưa internet thì việc liên lạc, cập nhật thông tin là cả vấn đề khó khăn. Nên GS chọn xuất hiện ở nơi gọi là dễ tạo tầm nhìn thấy nhất để gặp được nhau. BS Ninh cũng rơi vào hoàn cảnh tương tự khi mới đặt chân tới xứ Bỉ - cuối năm 1990. “Khi đó tôi đi tàu từ Moskva tới ga Trung tâm vào 11h sáng, choáng ngợp với một nhà ga to rộng- hiện đại,  lần mò tới điện thoại tự động, loay hoay bỏ xu – rồi gọi cho người quen. Anh Xuân - một Việt kiều (ở Maison du Vietnam), nhận điện thoại và nói: “Em cứ ra phía trước, cạnh vườn hoa...khoảng 30 phút nữa anh sẽ đi xe tới đón”...., BS Ninh kể lại.

"Kéo vali ra cửa, tôi ngơ ngác nhìn quanh và thấy vườn hoa ở khắp mọi  nơi những lúc ấy tôi nghĩ gay to rồi chọn chỗ nào đây. Tôi liền chọn một bùng binh khá lớn ở phía trước nhà ga, nơi có một cột đèn to – vắng người, dễ nhìn thấy. Không ngờ hôm ấy GS cũng chọn đúng vị trí ấy, cái cột đèn đó thật có duyên với 2 thầy trò tôi!”.

Lập tức 2 thầy trò lên đường quay về ga Trung tâm, với quãng đường khoảng 30km, vừa đi GS.Vu vừa lo lắng: “Ga trung tâm rất rộng, trời lạnh lại tối, trung tâm đông người...tìm sao đây?”. Tôi rất tự tin nói: “Ông yên trí, sẽ không khó đâu !”. Khi xe tới cách cửa nhà ga khoảng 200-300m, tôi chỉ vào một bóng người đang đi lại dưới cột đèn sáng và nói: “Kia rồi, GS. Từ Giấy kia rồi”. GS.Vu nói: “Sao mày tinh mắt vậy? Xa thế mà nhìn được à”? Tuy nhìn không rõ nhưng tôi chắc chắn 100% là đúng. Xe đến nơi, quả đúng là GS. Từ Giấy!

2 vị GS ôm nhau cười vui vẻ sau nhiều ngày gặp lại. Sau đó bác rất vui bắt tay tôi. Trên đường về bác hỏi thăm tình hình học tập, ăn ở của tôi như thế nào? Tới nhà GS. Vu đã gần 10h đêm, buổi ăn tối hơi muộn nhưng thật vui vẻ, ấp áp. Sáng hôm sau, Bác đã tới làm việc với các GS nơi tôi học tập, trao đổi về hợp tác khoa học, đào tạo giữa 2 bên. Buổi chiều tôi và GS. Vu đưa Bác đi thăm quan một số điểm của Bruxelles, rồi tối hôm đó Bác lại lên tàu sang Đức tiếp tục hành trình của mình. Tuy 30 năm đã trôi qua, những lời động viên, chỉ bảo ân cần của bác giành cho tôi đã là động lực khích lệ tôi học tập và trở lại viện Dinh Dưỡng công tác sau này, BS Ninh nhớ lại. 

Chính nhân cách sống của GS, một người luôn biết cách xử lý nhanh nhạy các tình huống đời thường phải làm người khác nhớ mãi và coi đó là bài học quý giá, bổ ích.

2 1
Vợ chồng GS Từ Giấy chụp năm 2000.

Nói về cố GS Từ Giấy, TS.BS Từ Ngữ - Tổng thư ký Hội Dinh dưỡng Việt Nam cho rằng, có lẽ đúc kết lại bởi một từ “Nhân cách sống”. Trong dòng họ bên nội, bên ngoại, GS Từ Giấy thực sự là chỗ dựa tinh thần cho các cháu. Trong gia đình, cụ đóng vai trò trụ cột, một người con hiếu thảo, một người chồng biết sẻ chia và là người cha rất mực thương con. Cụ không đánh con bao giờ, không dạy con một cách giáo điều mà chủ yếu nêu gương bằng việc mình làm hằng ngày. Nhìn vào tấm gương của bố mẹ và truyền thống gia đình như vậy thì những đứa con khó lòng làm khác được.

Cả một cuộc đời cống hiến cho sự nghiệp khoa học, chăm lo sức khỏe, dinh dưỡng và bữa ăn của người Việt Nam, GS Từ Giấy thực sự là một tấm gương mẫu mực về tinh thần ham học hỏi, tinh thần cống hiến không biết mệt mỏi vì sự nghiệp chung, một tấm gương chói lọi về nhân cách sống cho lớp lớp học trò của ông và con cháu noi theo.

Ghi nhận những cống hiến xuất sắc đó, GS Từ Giấy đã được Ðảng, Nhà nước tặng nhiều danh hiệu cao quý: Thầy thuốc Nhân dân, Anh hùng Lao động, Giải thưởng Nhà nước về khoa học - công nghệ, Huân chương Ðộc lập hạng nhì, Huy hiệu 60 năm tuổi Ðảng và nhiều phần thưởng, danh hiệu cao quý khác. Ông cũng được các nhà khoa học, bạn bè trong nước, nước ngoài quý trọng, đánh giá cao. Hơn nửa thế kỷ làm khoa học, GS Từ Giấy đã đóng góp hàng chục công trình nghiên cứu có giá trị. 

Theo VnMedia.vn Copy